O'zbekiston: XVJ xodimlarining 2026-yilgi IV-modda bo'yicha missiyaning Yakuniy bayonoti

So'nggi tendensiyalar, istiqbol va xatarlar

O‘zbekiston iqtisodiyoti 2025-yilda yuqori darajadagi barqarorlik va mustahkamlikni namoyon etdi. Barqaror iste’mol darajasi va investitsiyalar ta’sirida real YAIM o‘sishi 7,7 foizga yetdi, ishsizlik darajasi esa 0,7 foiz bandga kamayib, 4,8 foizni tashkil etdi. Iqtisodiy o‘sish keng qamrovli bo‘lib, eng yuqori sur’atlar xizmatlar sohasi va qurilish tarmog‘ida kuzatildi. Kuchli ichki talabga qaramay, umumiy INI bo‘yicha inflyatsiya 2025-yil yakunida yillik hisobda 7,3 foizgacha pasaydi (o‘tgan yilgi 9,8 foizdan), bu asosan 2024-yil may oyida energiya narxlarining oshishi ta’sirining so‘nishi, milliy valyutaning AQSh dollariga nisbatan 6,9 foizga mustahkamlanishi hamda yetarli darajada qat’iy pul-kredit siyosati yuritilgani bilan izohlanadi. Bazaviy inflyatsiya ham ushbu davr mobaynida 1,5 foiz bandga pasaydi. Tovar va notovar eksport hamda pul o‘tkazmalari oqimlarining yuqori sur’atlari import o‘sishidan ustun kelgani natijasida joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YAIMga nisbatan 3,9 foizgacha qisqardi. Xalqaro zaxiralar yuqori darajada saqlanib, taxminan 13 oylik import hajmiga teng miqdorda saqlanib qoldi. Iqtisodiy faollikning yuqori darajada bo‘lishi va yuqori xomashyo narxlari fiskal taqchillikning YAIMga nisbatan 2,1 foizgacha kamayishiga xizmat qildi, bu belgilangan 3 foizlik maqsad ko‘rsatkichidan ancha pastdir.

Yaqin Sharqdagi urushning jahon iqtisodiyotiga ta'siri kuchayib borayotganiga qaramay, iqtisodiy istiqbollar ijobiy bo'lib qolmoqda. Yuqori chastotali ko‘rsatkichlar 2026-yilning birinchi choragida iqtisodiy faollikning yuqori darajada saqlanib qolganini ko‘rsatmoqda. Davom etayotgan islohotlar, barqaror investitsiyalar, yuqori hajmdagi pul o‘tkazmalari hamda oltin narxlarining oshishi qo‘llab-quvvatlovida real YAIM o‘sishi 2026-yilda 6,8 foiz darajasida barqaror saqlanishi kutilmoqda. Ichki talabning bosqichma-bosqich susayishi bilan 2027-yilda iqtisodiy o‘sish sur’atlari yanada mo‘tadil darajaga, taxminan 6 foizga chiqishi kutilmoqda. Joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi 2026-yilda yanada qisqarishi, 2027-yilda esa pul o‘tkazmalari oqimlarining sekinlashuvi va oltin narxlari o‘sishining mo‘tadillashuvi fonida biroz kengayishi kutilmoqda. Inflyatsiya 2026-yilda Markaziy bankning 5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichidan yuqoriroq darajada saqlanib qolishi prognoz qilinmoqda, bu qisman Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq global neft narxlarining yuqoriligi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, ushbu bosimlar tartibga solinadigan narxlar o‘sishining sekinlashuvi va transport sohasida vaqtinchalik subsidiyalar orqali ma’lum darajada yumshatilishi kutilmoqda. Inflyatsiya 2027-yilda qat’iy pul-kredit siyosati, davom etayotgan tarkibiy islohotlar hamda neft narxlarining pasayishi ta’sirida Markaziy bankning maqsadli darajasiga erishishi prognoz qilinmoqda.

Noaniqlik yuqori darajada saqlanib qolmoqda: salbiy xatarlar kuchli, ijobiy natijalar ehtimoli esa cheklangan. Yaqin Sharqdagi urushning ta’siri uning davomiyligi va qanchalik keskin kechishiga bog‘liq bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bevosita ta’sir nisbatan cheklangan bo‘lishi kutilmoqda, chunki urush ta’siriga uchragan davlatlar bilan savdo va pul o‘tkazmalari aloqalari nisbatan kam. Biroq, agar global iqtisodiy sharoitlar yomonlashib, asosiy savdo hamkorlariga ta’sir etsa, bilvosita kanallar orqali ta’sir sezilarliroq bo‘lishi mumkin. Ushbu sharoitda tashqi xatarlar asosan kuchaygan geosiyosiy keskinliklar, savdo uzilishlari, xomashyo narxlarining o‘zgaruvchanligi hamda global iqtisodiy istiqbollarning noaniqligi bilan bog‘liq. Ichki xatarlar esa talabni rag‘batlantirish maqsadida iqtsodiy siklga mos fiskal xarajatlarni oshirish va/yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamda imtiyozli kreditlash dasturlarini kengaytirish bosimlari, shuningdek, banklar balanslarining zaiflashuvi va davlat korxonalari, davlat ulushi mavjud tijorat banklari hamda davlat-xususiy sheriklik loyihalari bilan bog‘liq shartli majburiyatlarning ortishi ehtimolini o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, tarkibiy islohotlarning tezroq amalga oshirilishi iqtisodiy istiqbollarni yanada qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Kapital oqimi va pul o‘tkazmalari hajmining oshishi yoki oltin narxlarining yuqori bo‘lishi hisobiga o‘sish imkoniyatlari, ularning hozirgi qulay darajalari inobatga olinganda, nisbatan cheklangan bo‘lib ko‘rinadi.

Fiskal siyosat        
Mutaxassislar 2025-yilda fiskal taqchillikning rejalashtirilgan darajadan past bo‘lganini ijobiy baholaydi hamda 2026-yilda inflyatsion bosimlarni jilovlash maqsadida yil davomida budjet xarajatlarning oshirilishini cheklashni tavsiya etadi. Byudjet daromadlari bo‘yicha ehtiyotkor prognozlar (xususan, oltin narxlari bo‘yicha) mavjud sharoitda daromadlar kutilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli fonida xarajatlarni belgilangan darajadan oshirmaslik yuqori ichki talab, yuqori neft narxlari va savdo yo‘llaridagi uzilishlar sabab kuchayadigan inflyatsion bosimlarning yanada ortib ketishining oldini olish uchun muhim ahamiyatga ega. Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq har qanday qo‘shimcha fiskal choralar umumiy subsidiyalar va narxlarni ma’muriy tartibga solishdan qochishi lozim, chunki bunday choralar yuqori xarajatli, bozorlarga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi bo‘lib, keyinchalik bekor qilinishi qiyin bo‘ladi. Buning o‘rniga choralar vaqtinchalik va aniq maqsadli bo‘lib, eng zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilishi zarur. Shu bilan birga, xarajatlar samaradorligini oshirishga qaratilgan islohotlar — jumladan, ish haqi fondini optimallashtirish, davlat korxonalarini byudjetdan qo‘llab-quvvatlashni bosqichma-bosqich qisqartirish, davlat xaridlari tizimini isloh qilish hamda ijtimoiy yordam dasturlarini konsolidatsiya qilish (eng zaif qatlamlarni himoya qilgan holda) davom ettirilishi lozim. 2027-yil byudjetidan boshlab, o‘zgaruvchan mineral daromadlarni boshqarishni kuchaytirish va umumiy taqchillik bo‘yicha 3 foizlik maqsadni to‘ldirish uchun nominal nomineral birlamchi taqchillikka yuqori chegara (limit) joriy etish tavsiya etiladi.

O‘rta muddatli daromad strategiyasini ilgari surishda qo‘shimcha yutuqlarga erishish tez o‘sib borayotgan aholi ehtiyojlari - sog‘liqni saqlash, ta’lim va infratuzilmani moliyalashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Strategiya 2020-yilda boshlangan soliqlarning YaIMga nisbatan pasayishini soliq siyosati va daromadlarni boshqarish choralarining muvozanatli majmui orqali hal qilishi kerak. Siyosiy choralar qatoriga aksiz soliq stavkalarini oshirish, daromadga asoslangan soliq imtiyozlarini (soliq ta’tili va foyda solig‘i bo‘yicha pasaytirilgan stavkalarni) bosqichma-bosqich bekor qilish va yangi imtiyozlar bermaslik, shuningdek, foyda solig‘i hamda qonunchilikda nazarda tutilmagan bojxona imtiyozlarini bekor qilish kiradi. Mazkur choralar daromadlar ma’muriyatchiligini yanada kuchaytirish bilan to‘ldirilishi lozim Bunga 2025–2030-yillarga mo‘ljallangan Soliq ma’muriyatchiligi islohoti strategiyasini tasdiqlash va amalga oshirish, shuningdek, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ)ning ko‘magida tayyorlangan bojxona islohoti strategiyasini joriy etish kiradi. Soliq tushumlarining o‘sishi QQS qaytarishlar bo‘yicha qarzdorlikning to‘planib qolishiga yo‘l qo‘ymagan holda ta’minlanishi lozim, shu bilan birga mavjud qarzdorlik ham bartaraf etilishi zarur. Bunda, mutaxassislar tomonidan ijobiy baholanayotgan va tekshirilgan arizalar bo‘yicha QQSni tezkor hamda avtomatik qaytarishni ta’minlashga xizmat qiladigan hisob-fakturalar uchun yangi risklarni baholash tizimini joriy etish muhim ahamiyatga ega.

Fiskal institutlarni mustahkamlash xarajatlar samaradorligini oshirish, fiskal xatarlarni boshqarish va davlat qarzini samarali yuritish uchun muhimligicha qolmoqda. Mutaxassislar qarzlarni boshqarish strategiyasi va yillik qarz olish rejasining yaqinda e’lon qilinishini, davlat moliyasi statistikasini xalqaro standartlariga muvofiq chop etish borasidagi taraqqiyotni, davlat korxonalari ustidan riskka asoslangan nazoratning kuchaytirilishini hamda 2025-yilda davlat-xususiy sheriklik majburiyatlarining belgilangan chegaradan ancha past darajada ushlab turilishini ijobiy baholaydi. Shu bilan birga, qo‘shimcha taraqqiyot uchun imkoniyatlar mavjud. G‘aznachilik jarayonlarini avtomatlashtirish byudjet ijrosi hisobotlarini o‘z vaqtida shakllantirish va tasdiqlash imkonini kengaytiradi hamda ularni xarajatlar samaradorligini baholashda samarali qo‘llashga xizmat qiladi. Byudjet bilan bir qatorda soliq xarajatlarini e’lon qilish ularning fiskal qiymati bo‘yicha shaffoflikni oshiradi va ularni maqbullashtirishga yordam beradi. Davlat fiskal xatarlarini kamaytirishga qaratilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar
davlat-xususiy sheriklik majburiyatlari bo‘yicha yillik limitni mavjud baholash imkoniyatlariga yaxshiroq moslashtirish uchun qat’iylashtirish, davlat-xususiy sheriklik shartnomalarining standartlashtirilgan qoidalarini joriy etish, Iqtisodiyot va moliya vazirligining davlat-xususiy sherikliklar bo‘yicha axborot bazasi va ijro etish vakolatlarini kuchaytirish hamda byudjet hujjatlarida davlat korxonalari risklari bo‘yicha ma’lumotlarni oshkor etishni kengaytirishni o‘z ichiga oladi.

Pul-kredit va valyuta siyosati   
Pul-kredit siyosati inflyatsiyani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 5 foizlik maqsadli darajasiga pasaytirishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Markaziy bank 2025-yil mart oyidan buyon asosiy stavkani 14 foiz darajasida saqlab, real foiz stavkalarining ijobiy bo‘lishini ta’minlamoqda. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolishi hamda Yaqin Sharqdagi urush fonida neft, oziq-ovqat va logistika xarajatlarining oshishi bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar mavjudligi sharoitida pul-kredit siyosatini qat’iy darajada ushlab turish muhim ahamiyat kasb etadi. So‘nggi oylarda dezinflyatsiya sur’atlarining sekinlashgani kuzatilmoqda, xususan, fevral oyi yakunida bazaviy inflyatsiya yillik hisobda 6,3 foizgacha oshdi. Shu bois, pul-kredit siyosatini kalibrlash ma’lumotlarga asoslangan bo‘lishi zarur, agar bazaviy inflyatsiya va inflyatsion kutilmalar pasayish tendensiyasini tiklamasa, qo‘shimcha qat’iylashtirish choralarini ko‘rish maqsadga muvofiqdir. Likvidlikni boshqarish instrumentlari to‘plamini kengaytirish, likvidlik prognozlashni takomillashtirish hamda kommunikatsiyani yanada aniqroq yo‘lga qo‘yish orqali pul-kredit transmissiya mexanizmini kuchaytirish Markaziy bankka o‘z maqsadlariga samaraliroq erishish imkonini beradi. 2025-yil aprel oyida joriy etilgan valyuta kursi moslashuvchanligining oshirilishini saqlab qolish iqtisodiyotning tashqi shoklarga moslashuvchanligini kuchaytiradi, xalqaro zaxiralarni himoya qiladi, valyuta risklarini xedjirlashni rag‘batlantiradi hamda inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishni
qo‘llab-quvvatlaydi.

Moliyaviy sektor siyosati
Davlat ulushi mavjud tijorat banklarini isloh qilish va xususiylashtirish jarayonini jadallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlash hamda resurslarni samarali taqsimlashni yaxshilash uchun muhimdir. Xususiylashtirish jarayoni xalqaro ilg‘or amaliyotlarga muvofiq amalga oshirilishi, bunda asosiy e’tibor aktivlar sifatini to‘g‘ri baholash, korporativ boshqaruv va risklarni boshqarish tizimlarini mustahkamlashga qaratilishi lozim. Shaffof tartib-taomillar va raqobatbardosh savdolar malakali strategik investorlarni jalb etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Hisobdorlikni kuchaytirish maqsadida aniq asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlarini belgilash, samaradorlikni qat’iy monitoring qilish hamda tijorat va notijorat kreditlash faoliyatini to‘liq ajratish zarur. Barcha davlat ulushi mavjud banklar uchun, ularning xususiylashtirish maqomidan qat’i nazar, aktivlar sifatini baholashni kengaytirish va muammoli kreditlarni xalqaro standartlarga muvofiq hisoblash bo‘yicha qabul qilingan qaror ijobiy baholanadi. Davlat banklarining barqaror past samaradorligi o‘z vaqtida tuzatish choralarini ko‘rishni talab etadi, jumladan, zarur hollarda boshqaruvni o‘zgartirish, faoliyati barqaror bo‘lmagan banklarni esa qayta tashkil etish yoki tugatish lozim. Tizimli ahamiyatga ega davlat banklarini siyosiy banklar sifatida saqlab qolish rejalari moliyaviy barqarorlik xatarlarini va byudjet yukini oshirishi mumkinligi sababli qayta ko‘rib chiqilishi maqsadga muvofiqdir.

2025-yilgi Moliyaviy sektorni baholash dasturi (FSAP) tavsiyalarini o‘z vaqtida amalga oshirish ushbu maqsadlarga erishishni qo‘llab-quvvatlaydi hamda bank sektorida raqobatni kuchaytiradi. Asosiy ustuvor yo‘nalishlar qatoriga davlat banklarini xususiylashtirishni jadallashtirish bilan bir qatorda yo‘naltirilgan va imtiyozli kreditlash dasturlarini bosqichma-bosqich qisqartirish va ularning shaffofligini oshirish, Markaziy bankning operatsion mustaqilligini ta’minlash, aktivlarni to‘g‘ri tasniflash hamda kapital yetarliligini stress-test qilish tizimini kuchaytirish kiradi. FSAP yo‘l xaritasining hukumat tomonidan qabul qilinishi ushbu tavsiyalarni amalga oshirishni tezlashtiradi. Bank kapital buferlarining joriy etilishi ijobiy baholanadi, biroq davlat banklariga har qanday kapital qo‘llab-quvvatlash taqdim etilishidan oldin ishonchli restrukturizatsiya rejalari mavjud bo‘lishining muhimligini ta’kidlaydi. Mutaxassislar, shuningdek, hozirgacha qabul qilingan makroprudensial chora-tadbirlarni, jumladan mikrokreditlash bilan bog‘liq xatarlarni cheklashga qaratilgan choralarni ijobiy baholaydi. Shu bilan birga, qarz oluvchiga yo‘naltirilgan choralar doirasidagi istisnolardan bosqichma-bosqich voz kechishni (hozirda ular kreditlarning taxminan 15 foizini qamrab oladi) hamda ushbu choralarni davlat dasturlari doirasida beriladigan kreditlarga ham tatbiq etishni tavsiya etadi. Valyuta risklari bilan xedjirlanmagan qarz oluvchilarga xorijiy valyutada kredit berish bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirish ham, ayniqsa, valyuta kursi moslashuvchanligi oshirilgan sharoitda, muhim ahamiyatga ega.

Moliyaviy inklyuziyani moliyaviy barqarorlikka salbiy ta‘sir yetkazmagan holda rivojlantirish zarur. Miqdoriy maqsadli ko‘rsatkichlarni nazarda tutuvchi davlat kreditlash dasturlari kreditlarning iqtisodiy jihatdan barqaror bo‘lmagan qarz oluvchilar foydasiga samarasiz taqsimlanishiga olib keladi. Foiz stavkalari uchun yuqori chegaralar (cheklovlar) belgilash amaliyotidan voz kechishni davom ettirish zarur, chunki bunday cheklovlar ayniqsa yuqori risk profili va bank xizmatlaridan yetarli darajada foydalana olmaydigan qarz oluvchilar uchun moliyalashtirishdan foydalanish imkoniyatini cheklab qo‘yadi hamda norasmiy sektorning kengayishiga xizmat qiladi.

Moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini yanada barqaror rivojlantirish bank sektorida raqobatni kuchaytirish, kredit axborotidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, banklarning kredit baholash modellari va vositalarini takomillashtirish, to‘lov tizimlari hamda raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish, miqyos samaradorligini ta’minlashga ko‘maklashish, shuningdek moliyaviy savodxonlikni oshirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilishni kuchaytirish orqali ta’minlanishi mumkin. Makroiqtisodiy barqarorlik hamda FSAP doirasida tavsiya etilgan bank sektoridagi keng ko‘lamli islohotlar bilan bir qatorda, ushbu chora-tadbirlar qarz mablag‘lari qiymatining bosqichma-bosqich va barqaror pasayishiga xizmat qiladi.

Tarkibiy va boshqaruv islohotlari        
Davlat korxonalari sektoridagi islohotlarni jadallashtirish yalpi omillar unumdorligi va investitsiyalar hajmini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, bu o‘z navbatida iqtisodiy o‘sish hamda xususiy sektor rivojlanishiga xizmat qiladi. Aksariyat davlat korxonalari raqobatdosh tarmoqlarda faoliyat yuritishini hamda bunday bozorlarda xususiy kompaniyalarning samaradorlik bo‘yicha ustunligi ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda tasdiqlanganini hisobga olgan holda, rentabelli davlat korxonalarini xususiylashtirish, barqaror bo‘lmaganlarini esa tugatish, shu bilan birga ta’sir ko‘rgan xodimlarga tegishli darajada qo‘llab-quvvatlash ta’minlanishi lozim. Strategik yoki raqobat cheklangan tarmoqlarda faoliyatini davom ettirayotgan davlat korxonalari bo‘yicha asosiy ustuvor yo‘nalish korporativ boshqaruvdagi mavjud zaifliklarni hamda davlat aralashuvi va turli qo‘llab-quvvatlash shakllari tufayli yuzaga keladigan “yumshoq” byudjet cheklovlarini bartaraf etishdan iborat bo‘lishi lozim. Asosiy islohotlar qatoriga mulkchilik siyosatini aniqlashtirish va bozor darajasidagi rentabellik bo‘yicha aniq talablarni belgilash; kuzatuv kengashlarini tayinlash va ularning faoliyatini baholash jarayonlarida shaffoflikni ta’minlash; byudjet tomonidan to‘liq qoplanadigan holatlardan tashqari, notijorat faoliyatni yuritishni taqiqlash; shuningdek, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish kiradi. Barcha davlat korxonalari uchun xalqaro audit va moliyaviy hisobot standartlariga rioya etish majburiy bo‘lishi zarur. Yangi tashkil etilgan Milliy investitsiya jamg‘armasining institutsional investorlarni jalb etish va davlat korxonalari islohotlarini jadallashtirishdagi muvaffaqiyati aniq mandat, operatsion mustaqillik va korxonalarni qayta tashkil etish bo‘yicha yetarli salohiyatga bog‘liq bo‘ladi.

Boshqaruv, mehnat va iqlim sohalaridagi islohotlarni davom ettirish ustuvor ahamiyatini saqlab qolmoqda. 2017-yildan buyon boshqaruv ko‘rsatkichlari yaxshilanganiga qaramay, davlat boshqaruvi tizimini mustahkamlash, xarajatlar samaradorligini oshirish hamda investorlar ishonchini kuchaytirish uchun asosiy qonunchilik hujjatlarini tasdiqlash va ularni samarali amalga oshirish, xususan, xabar beruvchilarni himoya qilish va aktivlarni deklaratsiya qilishga oid normalar, hamon muhim bo‘lib qolmoqda. Mehnat bozori islohotlari ayollar bandligining past darajasi, norasmiy bandlikning yuqoriligi va malakali kadrlar yetishmasligi kabi tarkibiy muammolarni hal etishga qaratilishi lozim. Iqlim sohasidagi maqsadlarni davlat investitsiyalarini boshqarish tizimiga yanada chuqurroq integratsiya qilish zarur, bu esa energiya samaradorligini oshirish, uglerod izini qisqartirish jarayonini jadallashtirish hamda iqlim o‘zgarishiga moslashishni ta’minlashga xizmat qiladi. Bozorlarni tartibga solish va raqobatni yanada kuchaytirish samaradorlikni oshirish hamda xususiy sektor rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlash uchun muhimdir. Tarmoq regulyatorlarini faollashtirish, asosiy tarmoqlarda eksklyuziv huquqlarni bekor qilish hamda Jahon savdo tashkiloti bilan bog‘liq islohotlarni yakunlash xususiy investitsiyalarni rag‘batlantirish va raqobatni kuchaytirishga xizmat qiladi.

O'zbekiston: Asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlar, 2023–2027

Manbalar: Mamlakat vakolatli organlari; XVJ xodimlari hisob va prognozlari.

1/ XVJ xodimlari byudjet daromadlari va xarajatlarini moliyalashtirish operatsiyalariga xususan, ulushli kapital kiritish va siyosatga asoslangan kreditlashga moslashtiradi.

2/ 2026-yilgi byudjetda davlat ijtimoiy kredit dasturlarining qamrovi kengaytirilganligi tufayli konsolidatsiyalangan daromad va xarajatlar hamda siyosatga asoslangan kreditlash bo'yicha tuzatishlar ko'lami oshirilgan.

Ingliz tilidan targima