O'zbekiston: XVJ xodimlarining 2026-yilgi IV-modda bo'yicha missiyaning Yakuniy bayonoti

So'nggi tendensiyalar, istiqbol va xatarlar

O‘zbekiston iqtisodiyoti 2025-yilda yuqori darajadagi barqarorlik va yuqori o‘sishni namoyon etdi. Barqaror iste’mol darajasi va investitsiyalar ta’sirida real YAIM o‘sishi 7,7 foizga yetdi, ishsizlik darajasi esa 0,7 foiz punktga kamayib, 4,8 foizni tashkil etdi. Iqtisodiy o‘sish keng qamrovli bo‘lib, eng yuqori sur’atlar xizmatlar sohasi va qurilish tarmog‘ida kuzatildi. Kuchli ichki talabga qaramay, umumiy iste’mol narxlari indeksi bo‘yicha inflyatsiya 2025-yil yakunida yillik hisobda 7,3 foizgacha pasaydi (o‘tgan yilgi 9,8 foizdan), bu asosan 2024-yil may oyida energiya narxlarining oshishi ta’sirining chiqib ketishi, milliy valyutaning AQSh dollariga nisbatan 6,9 foizga mustahkamlanishi hamda yetarli darajada qat’iy pul-kredit siyosati yuritilgani bilan izohlanadi. Bazaviy inflyatsiya ham ushbu davr mobaynida 1,5 foiz punktga pasaydi. Xomashyo va boshqa tovarlar eksporti hamda pul o‘tkazmalari oqimlarining yuqori sur’atlari import o‘sishidan yuqori bo‘lganligi sababli joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YAIMga nisbatan 3,9 foizgacha qisqardi. Xalqaro zaxiralar yuqori darajada saqlanib, taxminan 13 oylik import miqdoriga teng bo‘ldi. Iqtisodiy faollikning yuqori darajada bo‘lishi va xomashyo narxlarining qulay kon’yunkturasi fiskal taqchillikning YAIMga nisbatan 2,1 foizgacha kamayishiga xizmat qildi va belgilangan
3 foizlik maqsad ko‘rsatkichidan ancha past shakllandi.

Iqtisodiy istiqbol ijobiyligicha qolmoqda, biroq Yaqin Sharqdagi urushning global iqtisodiyotga ta’siri tufayli noaniqliklar ortmoqda. Yuqori chastotali ko‘rsatkichlar 2026-yilning birinchi choragida iqtisodiy faollikning yuqori darajada saqlanib qolganini ko‘rsatmoqda. Davom etayotgan islohotlar, barqaror investitsiyalar, yuqori hajmdagi pul o‘tkazmalari hamda oltin narxlarining oshishi qo‘llab-quvvatlovida real YAIM o‘sishi 2026-yilda 6,8 foiz darajasida barqaror saqlanishi kutilmoqda. Ichki talabning bosqichma-bosqich yumshashi fonida 2027-yilda iqtisodiy o‘sish sur’atlari taxminan 6 foizgacha mo‘tadillashishi prognoz qilinmoqda. Joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi 2026-yilda yanada qisqarishi, 2027-yilda esa pul o‘tkazmalari oqimlarining sekinlashuvi va oltin narxlari o‘sishining mo‘tadillashuvi fonida biroz kengayishi kutilmoqda. Inflyatsiya 2026-yilda Markaziy bankning 5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichidan yuqoriroq darajada saqlanib qolishi prognoz qilinmoqda, bu qisman Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq global neft narxlarining yuqoriligi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, ushbu bosimlar tartibga solinadigan narxlar o‘sishining sekinlashuvi va transport sohasida vaqtinchalik subsidiyalar orqali ma’lum darajada yumshatilishi kutilmoqda. Inflyatsiya darajasi 2027-yilda qat’iy pul-kredit siyosati, davom etayotgan tarkibiy islohotlar hamda neft narxlarining pasayishi ta’sirida Markaziy bankning maqsadli darajasigacha pasayishi prognoz qilinmoqda.

Noaniqlik yuqori darajada saqlanib qolmoqda: salbiy xatarlar kuchli, ijobiy shoklar ehtimoli esa cheklangan. Yaqin Sharqdagi urushning ta’siri uning davomiyligi va intensivligiga bog‘liq bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bevosita ta’sir nisbatan cheklangan bo‘lishi kutilmoqda, chunki urush ta’siriga uchragan davlatlar bilan savdo va pul o‘tkazmalari aloqalari nisbatan kam. Biroq, agar global iqtisodiy sharoitlar yomonlashib, asosiy savdo hamkorlariga ta’sir etsa, bilvosita kanallar orqali ta’sir sezilarli bo‘lishi mumkin. Ushbu sharoitda tashqi xatarlar asosan kuchaygan geosiyosiy keskinliklar, savdo uzilishlari, xomashyo narxlarining o‘zgaruvchanligi hamda global iqtisodiy istiqbollarning noaniqligi bilan bog‘liq. Ichki xatarlar esa talabni rag‘batlantirish maqsadida prosiklik fiskal xarajatlarni oshirish va/yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamda imtiyozli kreditlash dasturlarini kengaytirish bosimlari, shuningdek, banklar balanslarining zaiflashuvi va davlat korxonalari, davlat ulushi mavjud tijorat banklari hamda
davlat-xususiy sheriklik loyihalari bilan bog‘liq shartli majburiyatlarning ortishi ehtimolini o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, tarkibiy islohotlarning tezroq amalga oshirilishi iqtisodiy istiqbollarni yanada qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Kapital va pul o‘tkazmalari oqimlarining yanada kuchayishi yoki oltin narxlarining qo‘shimcha oshishidan olinadigan ijobiy ta’sir imkoniyatlari hozirgi qulay darajalar fonida nisbatan cheklangan.

Fiskal siyosat        
2025-yilda fiskal taqchillikning rejalashtirilgan darajadan past bo‘lganligi ijobiy baholandi hamda 2026-yilda inflyatsion bosimlarni jilovlash maqsadida yil davomida byudjetdan tashqari xarajatlarning oshirilishining cheklashni tavsiya etiladi. Byudjet daromadlari bo‘yicha ehtiyotkor prognozlar (xususan, oltin narxlari bo‘yicha) mavjud sharoitda daromadlar kutilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli fonida xarajatlarni belgilangan darajadan oshirmaslik muhim ahamiyatga ega. Bu allaqachon yuqori ichki talab, yuqori neft narxlari va savdo yo‘llaridagi uzilishlar sabab kuchaygan inflyatsion bosimlarning yanada ortib ketishining oldini olishga xizmat qiladi. Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq har qanday qo‘shimcha fiskal choralar umumiy subsidiyalar va narxlarni ma’muriy tartibga solishdan qochishi lozim, chunki bunday choralar yuqori xarajatli, bozorlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va keyinchalik bekor qilinishi qiyin bo‘ladi. Buning o‘rniga choralar vaqtinchalik va aniq maqsadli bo‘lib, eng zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilishi zarur. Shu bilan birga, xarajatlar samaradorligini oshirishga qaratilgan islohotlar — jumladan, ish haqi fondini optimallashtirish, davlat korxonalarini byudjetdan qo‘llab-quvvatlashni bosqichma-bosqich qisqartirish, davlat xaridlari tizimini isloh qilish hamda ijtimoiy yordam dasturlarini konsolidatsiya qilish (eng zaif qatlamlarni himoya qilgan holda) davom ettirilishi lozim. 2027-yil byudjetidan boshlab, o‘zgaruvchan mineral daromadlarni boshqarishni kuchaytirish va umumiy taqchillik bo‘yicha 3 foizlik maqsadli darajani ta’minlash uchun nominal nomineral birlamchi taqchillikka cheklov joriy etish tavsiya etiladi.

O‘rta muddatli daromad strategiyasini takomillashtirish tez o‘sib borayotgan aholi ehtiyojlari - sog‘liqni saqlash, ta’lim va infratuzilmani moliyalashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Strategiya so‘nggi yillarda soliqlarning YaIMga nisbatan pasayishini soliq siyosati va daromadlarni boshqarish choralarining muvozanatli bo‘lishi orqali hal qilishi kerak. Siyosiy choralar qatoriga aksiz soliq stavkalarini oshirish, daromadga asoslangan soliq imtiyozlarini (soliq ta’tili va foyda solig‘i bo‘yicha pasaytirilgan stavkalarni) bosqichma-bosqich bekor qilish va yangi imtiyozlar bermaslik, shuningdek, foyda solig‘i hamda qonunchilikda nazarda tutilmagan bojxona imtiyozlarini bekor qilish kiradi. Mazkur choralar 2025–2030-yillarga mo‘ljallangan Soliq ma’muriyatchiligini isloh qilish strategiyasini tasdiqlash va amalga oshirish hamda Xalqaro valyuta jamg‘armasi ko‘magida ishlab chiqilgan bojxona islohotlari strategiyasini joriy etish orqali daromadlar ma’muriyatchiligini yanada kuchaytirish bilan to‘ldirilishi lozim. Daromadlarni oshirish yangi QQS qaytarimlari bo‘yicha qarzdorliklarning to‘planishiga yo‘l qo‘ymaslik va mavjud qarzdorliklarni bartaraf etishni ta’minlaydigan tarzda amalga oshirilishi lozim. Bunda, xususan, sinovdan o‘tkazilgan QQS firibgarligini aniqlash tizimini joriy etish hamda tasdiqlangan talabnomalar bo‘yicha to‘lovlarni o‘z vaqtida va avtomatik amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Fiskal institutlarni mustahkamlash xarajatlar samaradorligini oshirish, fiskal xatarlarni boshqarish va davlat qarzini samarali boshqarish uchun muhimligicha qolmoqda. Mutaxassislar qarzlarni boshqarish strategiyasi va yillik qarz olish rejasining e’lon qilinganini, davlat moliyasi statistikalarini xalqaro standartlarga muvofiq e’lon qilishdagi yutuqlarni, davlat korxonalari ustidan xatarlarga asoslangan nazoratning kuchaytirilganini hamda 2025-yilda davlat-xususiy sheriklik majburiyatlarining belgilangan limitdan ancha past darajada saqlanganini ijobiy baholaydi. Shu bilan birga, qo‘shimcha yaxshilanish uchun imkoniyatlar mavjud. G‘aznachilik jarayonlarini avtomatlashtirish byudjet ijrosi hisobotlarini o‘z vaqtida shakllantirish va tasdiqlash imkonini kengaytiradi hamda ularni xarajatlar samaradorligini baholashda qo‘llashni osonlashtiradi. Byudjet bilan bir qatorda soliq xarajatlarini e’lon qilish ularning fiskal qiymati bo‘yicha shaffoflikni oshiradi va ularni maqbullashtirishga yordam beradi. Fiskal xatarlarni kamaytirish bo‘yicha qo‘shimcha choralar davlat-xususiy sheriklik majburiyatlari uchun yillik limitlarni yanada qat’iylashtirish, davlat-xususiy sheriklik shartnomalarini standartlashtirish, Iqtisodiyot va moliya vazirligining davlat-xususiy sherikliklar bo‘yicha axborot bazasi va nazorat vakolatlarini kuchaytirish hamda byudjet hujjatlarida davlat korxonalari bilan bog‘liq xatarlar yoritilishini kengaytirishni o‘z ichiga oladi.

Pul-kredit va valyuta kursi siyosati    
Pul-kredit siyosati inflyatsiyani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
5 foizlik maqsadli (target) darajasiga pasaytirishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Markaziy bank 2025-yil mart oyidan buyon asosiy stavkani 14 foiz darajasida saqlab, real foiz stavkalarining ijobiy bo‘lishini ta’minlamoqda. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolishi hamda Yaqin Sharqdagi urush fonida neft, oziq-ovqat va logistika xarajatlarining oshishi bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar mavjudligi sharoitida pul-kredit siyosatini qat’iy darajada ushlab turish muhim ahamiyat kasb etadi. So‘nggi oylarda dezinflyatsiya sur’atlarining sekinlashgani kuzatilmoqda, xususan, fevral oyi yakunida bazaviy inflyatsiya yillik hisobda 6,3 foizgacha oshdi. Shu bois, pul-kredit siyosatini yuritish ma’lumotlarga asoslangan holda bo‘lishi zarur. Agar bazaviy inflyatsiya va inflyatsion kutilmalar pasayish tendensiyasini tiklamasa, qo‘shimcha qat’iylashtirish choralarini ko‘rish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Likvidlikni boshqarish instrumentlari to‘plamini kengaytirish, likvidlik prognozlashni takomillashtirish hamda kommunikatsiyani yanada aniqroq yo‘lga qo‘yish orqali pul-kredit siyosati transmission mexanizmini kuchaytirish Markaziy bankka o‘z maqsadlariga samaraliroq erishish imkonini beradi. 2025-yil aprel oyida joriy etilgan valyuta kursi moslashuvchanligining oshirilishini saqlab qolish iqtisodiyotning tashqi shoklarga moslashuvchanligini kuchaytiradi, xalqaro zaxiralarni himoya qiladi, valyuta risklarini xedjirlashni rag‘batlantiradi hamda inflyatsion targetlash rejimiga o‘tishni qo‘llab-quvvatlaydi.

Moliyaviy sektor siyosati
Davlat ulushi mavjud tijorat banklarini isloh qilish va xususiylashtirish jarayonini jadallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlash hamda resurslarni samarali taqsimlashni yaxshilash uchun muhimdir. Xususiylashtirish jarayoni xalqaro ilg‘or amaliyotlarga muvofiq amalga oshirilishi, bunda asosiy e’tibor aktivlar sifatini to‘g‘ri baholash, korporativ boshqaruv va risklarni boshqarish tizimlarini mustahkamlashga qaratilishi lozim. Shaffof tartib-taomillar va raqobatbardosh savdolar malakali strategik investorlarni jalb etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Hisobdorlikni kuchaytirish maqsadida aniq asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlarini belgilash, samaradorlikni qat’iy monitoring qilish hamda tijorat va notijorat kreditlash faoliyatini to‘liq ajratish zarur. Barcha davlat ulushi mavjud banklar uchun, ularning xususiylashtirish maqomidan qat’i nazar, aktivlar sifatini baholashni kengaytirish va muammoli kreditlarni xalqaro standartlarga muvofiq aniqlash bo‘yicha qabul qilingan qaror ijobiy baholanadi. Samaradorligi doimiy past bo‘lgan davlat banklarida sog‘lomlashtirish choralarining o‘z vaqtida ko‘rilishi talab etiladi. Zarur hollarda boshqaruvni o‘zgartirish, faoliyati barqaror bo‘lmagan banklarni esa qayta tashkil etish yoki tugatish lozim. Tizimli ahamiyatga ega davlat banklarini siyosiy banklar sifatida saqlab qolish rejalari moliyaviy barqarorlik xatarlarini va byudjet yukini oshirishi mumkinligi sababli qayta ko‘rib chiqilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.

2025-yilgi Moliyaviy sektorni baholash dasturi (FSAP) tavsiyalarini o‘z vaqtida amalga oshirish ushbu maqsadlarga erishishni qo‘llab-quvvatlaydi hamda bank sektorida raqobatni kuchaytiradi. Asosiy ustuvor yo‘nalishlar qatoriga davlat banklarini xususiylashtirishni jadallashtirish bilan bir qatorda yo‘naltirilgan va imtiyozli kreditlash dasturlarini bosqichma-bosqich qisqartirish va ularning shaffofligini oshirish, Markaziy bankning operatsion mustaqilligini ta’minlash, aktivlarni to‘g‘ri tasniflash hamda kapital yetarliligini stress-test qilish tizimini kuchaytirish kiradi. FSAP yo‘l xaritasining hukumat tomonidan qabul qilinishi ushbu tavsiyalarni amalga oshirishni tezlashtiradi. Bank kapital buferlarining joriy etilishi ijobiy baholanadi, biroq isloh qilinmagan davlat banklariga davlat kapitali kiritilmasligini ta’minlash muhimdir. Mikrokreditlash bilan bog‘liq xatarlarni cheklashga qaratilgan makroprudensial choralar ham ijobiy baholanadi, shu bilan birga qarz oluvchilarga qo‘yilgan cheklovlardan berilgan istisnolarni (hozirda kreditlarning qariyb 15 foizini qamrab oladi) bosqichma-bosqich bekor qilish va ushbu choralarni davlat dasturlari doirasidagi ajratilayotgan kreditlarga ham tatbiq etish tavsiya etiladi. Valyuta risklari bilan xedjirlanmagan qarz oluvchilarga xorijiy valyutada kredit berish bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirish ham, ayniqsa, valyuta kursi moslashuvchanligi oshirilgan sharoitda, muhim ahamiyatga ega.

Moliyaviy inklyuzivlikni moliyaviy barqarorlikka putur yetkazmagan holda rivojlantirish zarur. Davlat kreditlash dasturlari doirasida miqdoriy kreditlash maqsadlarining belgilanishi kreditlarning iqtisodiy jihatdan barqaror bo‘lmagan qarz oluvchilarga noto‘g‘ri yo‘naltirilishiga olib keladi. Foiz stavkalari bo‘yicha cheklovlar (yuqori chegarani o‘rnatish) yuqori xatarli va yetarli darajada xizmat ko‘rsatilmagan qarz oluvchilar uchun moliyaviy resurslarni jalb qilishni cheklaydi hamda norasmiylik sektorni rag‘batlantiradi. Moliyaviy inklyuzivlikni barqaror rivojlantirish bank sektorida raqobatni kuchaytirish, kredit axborotiga oir ma’lumotlarni olish imkoniyatini kengaytirish, kredit baholash tizimlarini takomillashtirish, to‘lov tizimlari va raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish, iqtisodiy masshtab samaralarini oshirish, shuningdek, moliyaviy savodxonlik va iste’molchilar huquqlarini himoya qilishni kuchaytirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Ushbu choralar makroiqtisodiy barqarorlik va FSAP doirasida tavsiya etilgan bank sektori islohotlari bilan birgalikda uzoq muddatda kreditlash xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.

Tarkibiy va boshqaruv islohotlari        
Davlat korxonalari sektorini isloh qilishni jadallashtirish umumiy unumdorlikni (samaradorlikni) va investitsiyalarni oshirish orqali iqtisodiy o‘sishni hamda xususiy sektor rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun muhimdir. Ko‘plab davlat korxonalari raqobatbardosh tarmoqlarda faoliyat yuritayotganini hamda bunday bozorlarda xususiy korxonalar samaradorligining ustunligini hisobga olgan holda, raqobatbardosh tarmoqlardagi foyda keltirayotgan davlat korxonalari xususiylashtirilishi, iqtisodiy jihatdan barqaror bo‘lmaganlari esa xodimlarni tegishli qo‘llab-quvvatlash bilan tugatilishi lozim. Strategik yoki raqobat past bo‘lgan tarmoqlarda faoliyat yuritayotgan davlat korxonalari uchun esa korporativ boshqaruvdagi kamchiliklarni bartaraf etish va davlat qo‘llab-quvvatlashining turli shakllari bilan bog‘liq “yumshoq byudjet cheklovlari”ni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratish zarur. Asosiy islohotlar qatoriga mulkchilik siyosatini aniq belgilash, bozor tamoyillariga asoslangan rentabellik talablarini joriy etish, kuzatuv kengashlarini shakllantirish va baholashning shaffof mexanizmlarini ta’minlash, to‘liq byudjet kompensatsiyasiz notijorat faoliyatni taqiqlash hamda xususiy sektor ishtirokini kengaytirish kiradi. Barcha davlat korxonalari uchun xalqaro audit va moliyaviy hisobot standartlariga rioya etish majburiy bo‘lishi zarur. Yangi tashkil etilgan Milliy investitsiya jamg‘armasining institutsional investorlarni jalb etish va davlat korxonalari islohotlarini jadallashtirishdagi muvaffaqiyati aniq mandat, operatsion mustaqillik va korxonalarni qayta tashkil etish bo‘yicha yetarli salohiyatga bog‘liq bo‘ladi.

Boshqaruv, mehnat va iqlim sohalaridagi islohotlarni davom ettirish ustuvor ahamiyatini saqlab qolmoqda. 2017-yildan buyon boshqaruv ko‘rsatkichlari yaxshilangan bo‘lsa-da, jamoat boshqaruvini mustahkamlash, xarajatlar samaradorligini oshirish va investorlar ishonchini kuchaytirish maqsadida muhim qonunchilik — xususan, firibgarlik yoki qonunbuzarlik haqida xabar beruvchilarni himoya qilish va aktivlarni deklaratsiya qilishga oid qonunlarni qabul qilish va samarali joriy etish hali ham zarur. Mehnat bozori islohotlari ayollar bandligining past darajasi, norasmiy bandlikning yuqoriligi va malaka nomutanosibligi kabi tarkibiy muammolarni hal etishga qaratilishi lozim. Iqlim bilan bog‘liq chora-tadbirlar davlat investitsiyalarini boshqarish tizimiga chuqurroq integratsiya qilish energiya samaradorligini oshirish, dekarbonizatsiya va iqlim o‘zgarishiga moslashuv jarayonlarini jadallashtirishga xizmat qiladi. Bozorlarni tartibga solish va raqobatni yanada kuchaytirish samaradorlikni oshirish hamda xususiy sektor rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun muhimdir. Tarmoq regulyatorlarini faollashtirish, asosiy tarmoqlarda eksklyuziv huquqlarni bekor qilish hamda Jahon savdo tashkiloti bilan bog‘liq islohotlarni yakunlash xususiy investitsiyalarni rag‘batlantirish va raqobatni kuchaytirishga xizmat qiladi. 

O'zbekiston: Asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlar, 2023–2027

  Manbalar: Mamlakat vakolatli organlari; XVJ xodimlari hisob va prognozlari.

1/ XVJ xodimlari byudjet daromadlari va xarajatlarini moliyalashtirish operatsiyalariga xususan, ulushli kapital kiritish va siyosatga asoslangan kreditlashga moslashtiradi.

2/ 2026-yilgi byudjetda davlat ijtimoiy kredit dasturlarining qamrovi kengaytirilganligi tufayli konsolidatsiyalangan daromad va xarajatlar hamda siyosatga asoslangan kreditlash bo'yicha tuzatishlar ko'lami oshirilgan.

Ingliz tilidan targima