Assalomu alaykum hurmatli matbuot anjumani ishtirokchilari!
Bugun Markaziy bank boshqaruvining oraliq yigʻilishida joriy va kutilayotgan ichki hamda tashqi iqtisodiy sharoitlar, shuningdek, ular asosida yangilangan makroiqtisodiy prognozlar atroflicha koʻrib chiqildi.
Muhokamalardan kelib chiqib, asosiy stavkani oʻzgarishsiz yillik 14 foiz darajasida saqlab qolish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.
Mazkur qaror iqtisodiy faollik va isteʼmol talabining yuqori shakllanishi fonida inflyatsion bosimlarning saqlanib qolayotgani hisobiga joriy yilda inflyatsiyaning pasayishi kutilganidan koʻra sekin kechayotgani bilan izohlanadi.
Bunday sharoitda asosiy stavkani yillik 14 foiz darajasida saqlab qolish inflyatsiya jarayonlarini sekinlashtirishga va bazaviy inflyatsiyani barqaror pasayish yoʻnalishiga keltirishga xizmat qiladi.
Ruxsatingiz bilan, qabul qilingan qarorning asoslariga batafsil toʻxtalib oʻtsam.
Birinchidan, joriy yilda inflyatsiyaning pasayishi kutilganidan koʻra sekinroq kechayotgani bilan bir qatorda narxlarni oshishi boʻyicha xatarlar saqlanib qolmoqda.
Yillik umumiy inflyatsiya darajasi avgust oyida biroz pasayib, 8,8 foizni tashkil etdi va bu koʻrsatkich yil boshidagi prognozdan yuqori boʻlmoqda.
Shuningdek, bazaviy inflyatsiya darajasi oʻtgan oyga nisbatan 0,7 foiz bandga pasayib, avgust oyida yillik 7,6 foizni tashkil etdi. Bunda, xizmatlar bazaviy inflyatsiyasi 11,6 foizni hamda oziq-ovqatlar bazaviy inflyatsiyasi 7,6 foizni tashkil etdi.
Oziq-ovqat va xizmatlar bazaviy inflyatsiya koʻrsatkichlari yuqori shakllanishi iqtisodiyotda isteʼmol talabi faol shakllanayotganini ifodalamoqda. Bu, xususan, goʻsht mahsulotlari, oʻsimlik yogʻlari, transport xizmatlari, umumiy ovqatlanish va aloqa xizmatlari narxlarida namoyon boʻlmoqda.
Joriy yil boshidan oziq-ovqat mahsulotlari guruhi inflyatsiyasining oʻsuvchi dinamikasi saqlanib qolib, avgustda yillik 6,7 foizga teng boʻldi.
Nooziq-ovqatlar guruhi inflyatsiyasi yil boshidan barqaror shakllanib, avgust oyida yillik 6,6 foizni tashkil etdi. Bunga almashuv kursining mustahkamlanishi fonida import inflyatsiyasi pasayishi hissa qoʻshdi. Xususan, kiyim-kechak, mebel, maishiy tovarlar va elektr jihozlari narxlari barqarorlashdi. Shu bilan birga, soʻnggi oylardagi qurilish sohasidagi faollik jonlanishi ayrim qurilish mollari narxlariga oshiruvchi taʼsirga ega boʻlmoqda.
Xizmatlar yillik inflyatsiyasi yil boshiga nisbatan 10,5 foiz bandga pasayib, 16,2 foizni tashkil etdi. Ushbu pasayish, asosan, oʻtgan yilda energiya narxlarining oshirilishiga bogʻliq boʻlgan yuqori baza taʼsirlarining asta-sekin chiqib ketishi bilan izohlanadi.
Soʻnggi oylarda aholi va tadbirkorlarning inflyatsion kutilmalari pasayish trendini namoyon etishiga qaramasdan umumiy inflyatsiyadan yuqori qolmoqda. Xususan, avgust oyi yakunlari boʻyicha aholi kutilmalari 12,2 foizni, tadbirkorlar kutilmalari esa 11,8 foizni tashkil etdi.
Ushbu ijobiy tendensiyalar bilan bir qatorda biz uchun muhim boʻlgan “marker” tovar va xizmatlar, yaʼni aholi kundalik hayotida isteʼmol qiladigan 30 ta muhim ijtimoiy tovarlar inflyatsiyasi yil boshiga nisbatan pasaygan boʻlsa-da (7 f.b.ga, yanvardagi 21,9 foizdan avgustda 14,9 foizga), umumiy inflyatsiyadan sezilarli darajada baland qolmoqda. Bu, oʻz navbatida, aholi inflyatsion kutilmalariga oshiruvchi taʼsir koʻrsatmoqda.
Shu bilan birga, mavsumiylikdan tozalangan joriy inflyatsiya (seasonal adjusted annualized inflation rate) darajasi ham soʻnggi oylardagi pasayishiga qaramasdan yuqori darajada (avgustda 7,8 foiz) shakllanmoqda.
Kelgusida narxlarga oshiruvchi bosim koʻrsatishi mumkin boʻlgan asosiy omillar sifatida quyidagilarga eʼtibor qaratilmoqda:
- tariflar oshirilishining ikkilamchi taʼsirlari xizmatlar va mahsulotlar narxlarini kutilganidan koʻra yuqoriroq shakllantirmoqda;
- avtomobil uchun metan narxi oshishi unga muqobil boʻlgan yonilgʻi narxlariga oʻz taʼsirini koʻrsatishi ehtimollari mavjud;
- xalqaro savdodagi cheklovlar va taʼminot zanjirlaridagi oʻzgarishlar tufayli global inflyatsiyaning pasayishi kutilganidan sekinroq kechayotgani;
- asosiy savdo hamkor davlatlardagi inflyatsiya darajasining target koʻrsatkichlaridan yuqori qolishi kelgusida import inflyatsiyasini oshirishi mumkin.
Bundan tashqari, ayrim oziq-ovqat tovarlari jahon narxlari oshishi boʻyicha kutilmalar maʼlum bir muddat ichki narxlarga taʼsir etishi mumkin. Ushbu taʼsirlarni yumshatish boʻyicha masʼul vazirlik va idoralar bilan birgalikda tegishli chora-tadbirlar amalga oshiriladi.
Ushbu omillarni hisobga olib, yangilangan prognozlarga koʻra, 2025-yil yakunida umumiy inflyatsiya 8,7 foiz darajasida boʻlishi kutilmoqda.
Ikkinchidan, iqtisodiyotda yuqori isteʼmol va investitsion faollik saqlanib qolmoqda.
2025-yilning birinchi yarmida yalpi talab qoʻllab-quvvatlanishi hisobiga iqtisodiy faollik yuqori surʼatlarda davom etib, iqtisodiy oʻsish 7,2 foizgacha tezlashdi. Bunda xizmatlar sohasi asosiy hissani qoʻshgan boʻlsa, sanoat, qurilish va qishloq xoʻjaligi tarmoqlarida ham sezilarli oʻsish qayd etildi.
Iqtisodiyotdagi isteʼmol talabi yuqoriligi savdo va pullik xizmatlardan tushumlar hajmi va koʻchmas mulk bitimlari sonining oʻsishida ham oʻz aksini topmoqda.
Yalpi talabni faol ragʻbatlantirilishiga mamlakatimizga transchegaraviy pul oʻtkazmalari hajmining barqaror oʻsishi, investitsion faollikning yuqori boʻlishi va iqtisodiyotda kreditlash surʼatlarining jadallashuvi hissa qoʻshmoqda.
Birinchi yarim yillikda aholi real daromadlari 9,5 foizga oshishiga xizmat qildi. Bu esa yuqori iqtisodiy faollik fonida kelgusi oylarda ham yalpi talabni qoʻllab-quvvatlovchi taʼsirga ega boʻlib, inflyatsiyaga oshiruvchi bosim yaratishi mumkin.
2025-yilning birinchi yarim yilligida asosiy kapitalga yoʻnaltirilgan investitsiyalar hajmi 273 trln soʻmga yetib, oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 5,5 foizga oʻsdi.
Markazlashmagan investitsiyalar 247 trln soʻmni (real oʻsish - 6,6 foiz), jumladan xorijiy investitsiyalar hajmi – 8,5 mlrd dollarni (37 foiz oʻsish yoki 2,3 mlrd dollar) tashkil etdi.
Shuningdek, 2025-yilning yanvar-avgust oylarida iqtisodiyotga ajratilgan jami kreditlar oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 40 foizga oshib, 249 trln soʻmni tashkil etdi (2024-yilning mos davrida 10 foizga oshib,
178 trln soʻmni tashkil etgan).
Natijada, 2025-yil 1-sentabr holatiga iqtisodiyotdagi jami kredit qoʻyilmalari qoldigʻi 627 trln soʻmdan oshdi.
Kreditlashning yuqori surʼatda jadallashuvi yalpi talabni ragʻbatlantiruvchi ahamiyat kasb etib, pul-kredit sharoitlarini qatʼiy saqlab qolishni koʻrsatmoqda.
Makroiqtisodiy prognozlarga koʻra, 2025-yil yakunlari boʻyicha yalpi ichki mahsulotning real oʻsishi 6,5-7 foiz atrofida boʻlishi kutilmoqda.
Uchinchidan, tashqi moliyaviy sharoitlarning yumshab borishi kutilmoqda. Real samarali almashuv kursiga nisbatan yuqori bosimlar kutilmayapti.
Xalqaro moliya tashkilotlari hisob-kitoblariga koʻra, 2025-yilda global iqtisodiy oʻsish biroz jonlanib 3 foiz atrofida boʻlishi prognoz qilinmoqda.
Qatʼiy moliyaviy sharoitlar va mehnat bozorlarining muvozanatlashishi taʼsirida global inflyatsiyaning pasayuvchi tendensiyasi 2025-yilning
II yarmida ham davom etishi (4,2 foiz) kutilmoqda.
Yetakchi markaziy banklar inflyatsiya darajasi pasayib borishi bilan pul-kredit sharoitlarini yumshatish fazasini ehtiyotkorona davom ettirmoqda.
Bu, oʻz navbatida, kelgusi yillarda tashqi moliyaviy resurslar narxining pasayishiga hamda jalb etish imkoniyatlarining ortishiga xizmat qilish ehtimoli yuqori.
Transchegaraviy pul oʻtkazmalari va eksportning barqaror oʻsishi hamda importning moʻtadillashishi natijasida yaxshilanib, bormoqda.
Shu oʻrinda almashuv kursi shakllanishi boʻyicha alohida toʻxtalib oʻtmoqchiman. Sababi, barchalaringizga maʼlumki, soʻnggi paytlarda ushbu mavzu atrofida koʻplab muhokamalar boʻlmoqda.
Avvalo, shuni eslatib oʻtmoqchimanki, milliy valyuta kursi ichki valyuta bozoridagi joriy talab va taklif asosida shakllanadi. Markaziy bank almashuv kursi boʻyicha maqsadli koʻrsatkich belgilamaydi va almashuv kursi shakllanishiga aralashmaydi.
Nisbatan qulay makroiqtisodiy sharoitlar valyuta bozoridagi joriy tendensiyalarni shakllantirmoqda.
Milliy valyuta yil boshidan 3-4 foiz atrofida mustahkamlandi. Ushbu tendensiya bir qator omillar natijasida yuz bermoqda.
Xususan, joriy yilda iqtisodiyotda xorijiy valyuta taklifi sezilarli darajada yuqori shakllanmoqda:
- yanvar-iyulda oltinsiz eksport qariyb 20 foizga oshdi (jami eksport 20,4 mlrd dollarni tashkil etib, 37 foizga oʻsdi);
- yuqorida qayd etilganidek, xorijiy investitsiyalar va qarz instrumentlari oqimi sezilarli oshishi kuzatilmoqda. Joriy yilning birinchi yarim yilligida jami 8,5 mlrd. dollarlik xorijiy investitsiyalar oʻzlashtirildi (37 foizlik oʻsish);
- yanvar-avgustda mamlakatimizga 12,1 mlrd dollar pul oʻtkazmalari kirib keldi (oʻsish – 23 foiz);
Bunda, banklar tomonidan jismoniy shaxslarga sotilgan valyuta hajmi sezilarli pasayib, valyuta xaridiga nisbatan tafovut 5,6 mlrd dollarni tashkil etdi (1,4 barobarga koʻp).
Bundan tashqari, yil boshidan jahonda dollarning boshqa valyutalarga nisbatan 9-10 foizga qadrsizlanishi kuzatildi.
Taʼkidlash lozimki, ichki valyuta bozorining infratuzilmasi takomillashtirilishi, market-meyker funksiyasi samarali ishlashi hamda bozorda faollik oshishi almashuv kursining tashqi shoklar va noaniqliklarga moslashuvchanligini oshirdi.
Oʻz navbatida, almashuv kursi tebranuvchanligi oshishi:
· milliy valyutaning doimiy qadrsizlanishi boʻyicha kutilmalarni kamaytiradi;
· kompaniyalarni valyuta xatarlaridan himoyalanishni (xedjerlashni) ragʻbatlantiradi;
· iqtisodiyotda dollarlashuv darajasini kamayishiga xizmat qiladi;
· pul-kredit siyosati transmissiyasini yaxshilaydi.
Shu bilan birga, nominal almashuv kursi mustahkamlanishi kuzatilgan boʻlsa-da, real samarali almashuv kursi yil boshidan deyarli 4 foizga qadrsizlandi. Bu ichki inflyatsiyaning yuqori darajada saqlanishi va savdo-hamkorlar milliy valyutasi soʻmga nisbatan koʻproq mustahkamlanishi hisobiga yuzaga keldi.
Savdo-hamkorlardagi joriy iqtisodiy tendensiyalar va kutilmalarni inobatga olib, kelgusi oylarda soʻmning real almashuv kursiga nisbatan yuqori bosimlar kuzatilmasligi kutilmoqda.
Boshqaruv bugungi qarorining toʻrtinchi omili, pul bozoridagi sharoitlar nisbatan qatʼiy fazada shakllanib, milliy jamgʻarmalar oshib borishiga xizmat qilmoqda.
Nisbatan qatʼiy pul-kredit sharoitlari fonida milliy valyutadagi depozitlar foiz stavkalari jozibadorligi saqlanib qolmoqda.
Joriy yil boshidan milliy valyutadagi jami depozitlar qoldigʻi 20 foizga oshib, 1-sentabr holatiga 200 trln soʻmni tashkil etdi. Bunda, aholining milliy valyutadagi muddatli depozitlari qoldigʻi yil boshiga nisbatan 25 foizga oshib, 67 trln soʻmga yetdi.
Xususan, aholining muddatli depozitlari boʻyicha oʻrtacha nominal foiz stavkalari 2025-yilning iyul oyida 21 foizga, real foiz stavka esa
7,6 foizga teng boʻldi va yil boshidan oʻsuvchi dinamikada shakllandi.
Umuman olganda, depozitlarning ortishi birinchi navbatda, barqaror iqtisodiy oʻsishni qoʻllab-quvvatlashga, investitsion va ishlab chiqarish loyihalarini moliyalashtirishga xizmat qiladi.
Yil boshidan kuzatilayotgan bank tizimi likvidligi profitsiti sharoitida Markaziy bankning pul-kredit operatsiyalari likvidlikni jalb etish orqali pul bozori foiz stavkalarini tartibga solishga qaratildi.
Natijada, UZONIA foiz stavkasi yil boshidan tebranishlar bilan foiz koridori doirasida shakllandi va avgust oyida oʻrtacha 13,2 foizga teng boʻldi.
Yuqorida keltirilgan omillarni hisobga olib, iqtisodiyotdagi inflyatsion bosimni kamaytirish va oʻrta muddatli istiqbolda narxlar barqarorligini taʼminlash maqsadida Markaziy bank boshqaruvi asosiy stavkani yillik 14 foiz darajada belgilash toʻgʻrisida qaror qabul qildi.
Oʻrta muddatli istiqbolda Markaziy bank inflyatsiyaning 5 foizlik targetigacha barqaror pasayib borishi uchun pul-kredit sharoitlarining yetarli darajada qatʼiy shakllanishini taʼminlab boradi.
Eʼtiboringiz uchun rahmat!
