Bugungi kunda mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlantiriş, axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlaş va kiberjinoyatçilikning oldini oliş davlat siyosatining muhim yönalişlaridan biri hisoblanadi. Davlatimiz rahbari taşabbusi bilan bu sohada huquqiy asoslarni takomillaştiriş, zamonaviy himoya mexanizmlarini joriy etiş, davlat organlari va moliyaviy taşkilotlarning kiberxavflarga qarşi kuraşiş salohiyatini oşirişga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Xususan, 2024-yil 20-sentyabrda qabul qilingan ÖRQ–964-son “Kiberxavfsizlikni ta’minlaş sohasidagi qonunçilik takomillaştirilişi munosabati bilan Özbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga özgartiriş va qöşimçalar kiritiş töğrisida” Qonun kiberxavfsizlik sohasidagi munosabatlarni tartibga solişning muhim huquqiy asosini yaratdi. Şuningdek, Prezidentimizning 2025-yil 30-apreldagi PQ–153-son qarori bilan axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarşi kuraşiş faoliyatini yanada kuçaytirişga qaratilgan muhim çora-tadbirlar belgilandi.
Uşbu yönalişdagi islohotlarning yangi bosqiçi sifatida Prezidentimizning 2026-yil 10-martdagi PF–38-son “Özbekiston Respublikasining Kiberxavfsizlik strategiyasini belgilaş va kiberjinoyatçilikning oldini oliş tizimini takomillaştiriş töğrisida”gi Farmoni qabul qilindi. Mazkur hujjat bilan 2026–2030-yillarga möljallangan Kiberxavfsizlik strategiyasi tasdiqlandi. Unda muhim axborot infratuzilmasi obyektlarini himoya qiliş, kiberxavflarni monitoring qiliş, kiberxavfsizlik hodisalariga tezkor çora köriş, kredit va tölov taşkilotlarida himoya mexanizmlarini kuçaytiriş, şuningdek, aholining raqamli madaniyati va kiberxavfsizlik böyiça savodxonligini oşiriş ustuvor vazifalar sifatida belgilangan.
Mazkur vazifalarni amalga oşirişda moliyaviy sektorning axborot tizimlari va raqamli xizmatlarini himoya qiliş, fuqarolarning şaxsiy ma’lumotlari hamda mablağlari xavfsizligini ta’minlaş alohida ahamiyat kasb etadi. Şu nuqtayi nazardan, Markaziy bank tomonidan tijorat banklari va tölov taşkilotlarida kiberxavflarni aniqlaş, firibgarlik holatlarining oldini oliş, şubhali operatsiyalarni çeklaş va taşkilotlar örtasida tezkor axborot almaşinuvini yölga qöyişga qaratilgan özaro boğliq tizimlar joriy etilmoqda.
Bugun uşbu tizimlar qanday işlaşi, ular fuqarolarning mablağlarini himoya qilişga qay darajada xizmat qilişi va amaliyotda qanday natijalar qayd etilayotgani haqida töxtalib ötamiz.
Ayni paytda moliyaviy xizmatlarning raqamlaşib borişi bilan bir qatorda kiberxavflar va internet orqali sodir etilayotgan firibgarlik holatlari ham dolzarb masalaga aylanmoqda. Şu bois moliyaviy sektorda kiberxavfsizlikni ta’minlaş, fuqarolarning mablağlarini himoya qiliş va kiberhujumlarning oldini oliş böyiça kompleks tizimlar joriy etilmoqda.
Bu yönalişda Markaziy bank tomonidan bir neçta özaro boğliq mexanizmlar işlab çiqilgan va amaliyotga joriy qilingan.
Avvalo, CardBlock tizimiga töxtalmoqçiman. U Markaziy bank va Içki işlar vazirligi örtasida tezkor axborot almaşinuvini ta’minlaydi. Agar fuqaro firibgarlikka duç kelib, Içki işlar organlariga murojaat qilsa, tegişli ma’lumotlar tezkor ravişda tizimga kiritiladi. Bu firibgarlar tomonidan noqonuniy yeçib olinişi yoki boşqa hisobvaraqlarga ötkazilişi mumkin bölgan mablağlarni imkon qadar tezroq himoya qiliş va zarur çoralarni köriş imkonini beradi.
Kiberxavflarga qarşi kuraşişda MISP platformasi ham muhim ahamiyatga ega. U moliyaviy sektorda aniqlangan kiberxavflar va kiberhujumlar haqidagi ma’lumotlarni tezkor almaşiş imkonini beradi. Masalan, biror bankda kiberhujum yoki yangi tahdid aniqlansa, bu haqdagi ma’lumot boşqa moliyaviy taşkilotlarga ham yetkaziladi. Natijada ular öz tizimlarida himoya çoralarini kuçaytirib, şu kabi hujumlarning tarqalişining oldini olişi mumkin.
Fuqarolar uçun amaliy jihatdan muhim bölgan yana bir yeçim — InfoCards platformasi. U orqali bloklangan bank kartalari, drop-kartalar hamda firibgarlik ta’sirida rasmiylaştirilgan onlayn kreditlar böyiça ma’lumotlar yuritiladi.
Masalan, fuqaroning kartasi huquqni muhofaza qiluvçi organ tomonidan bloklangan bölsa, buning sababini biliş uçun Markaziy bankka murojaat qiliş şart emas. Fuqaro öz bankiga murojaat qiladi. Bank xodimi esa InfoCards orqali kartaning qaysi organ tomonidan, qaçon va qanday asos bilan bloklangani haqida ma’lumot olişi mumkin.
Kiberxavfsizlikni ta’minlaşning yana bir muhim qismi — antifrod tizimlari. Bugungi kunda tijorat banklari va tölov taşkilotlarida Session Antifraud mexanizmlari joriy qilingan. U foydalanuvçining mobil ilovadagi harakatlarini tahlil qilib, şubhali yoki yuqori xavfli sessiyalarni aniqlaydi.
Agar sessiya yuqori xavfli deb baholansa, avvalo fuqaroga ogohlantiriş beriladi. Xavf saqlanib qolsa, mobil ilova akkaunti vaqtinça çeklanişi mumkin. Bu firibgar fuqaroning mobil ilovasiga noqonuniy kirgan holatlarda uning mablağlarini himoya qilişga xizmat qiladi.
2026-yilning birinçi yarmida TOP-10 tijorat bankida Session Antifraud orqali yuqori xavfli deb topilgan sessiyalar böyiça ham sezilarli körsatkiçlar qayd etildi.
Jumladan, Xalq bankida 2 221 403 ta holatda 186,7 mlrd sömlik, TBC Bankda 93 215 ta holatda 175,5 mlrd sömlik, Uzum Bankda 18 022 ta holatda 68,1 mlrd sömlik, SQBda 1 733 ta holatda 23,7 mlrd sömlik, Ipak Yöli Bankda 1 364 136 ta holatda 5,6 mlrd sömlik yuqori xavfli sessiyalar aniqlangan.
Şuningdek, Hamkor Bankda 103 105 ta holatda 1,6 mlrd söm, Milliy Bankda 101 865 ta holatda 0,7 mlrd söm, Turon Bankda 3 121 ta holatda 7,7 mln söm, Ipoteka Bankda 4 ta holatda 4,3 mln söm hamda Open Bankda 6 309 ta holatda 2,5 mln sömlik yuqori xavfli sessiyalar qayd etilgan.
Qolgan banklarda esa 14 210 139 ta holat qayd etilgan bölib, ulardagi summa 3,0 mln sömni taşkil etgan.
Firibgarlikning oldini olişda Telekom Antifraud mexanizmi ham muhim örin tutadi. Unda bank kartasi rasmiylaştirilganda körsatilgan PINFL ma’lumotlari bilan SIM-karta rasmiylaştirilgan şaxsning PINFL ma’lumotlari özaro soliştiriladi.
Bu kartadan foydalanişda qöşimça xavfsizlikni ta’minlaydi. Masalan, firibgar bir martalik OTP kodni qölga kiritgan taqdirda ham, qöşimça tekşiruvlar tufayli şubhali tranzaksiyani amalga oşirişga yöl qöyilmasligi mumkin. Ya’ni, faqat OTP kodni bilişning özi operatsiyani amalga oşiriş uçun yetarli bölmaydi.
Yana bir muhim mexanizm — Tranzaksion Antifraud. U tölov tizimi operatorlarida joriy qilingan bölib, amalga oşirilayotgan tranzaksiyalarni tahlil qiladi. Agar operatsiya şubhali yoki yuqori xavfli deb baholansa, uni amalga oşiriş çeklanişi mumkin. Bu orqali firibgarlikka oid operatsiyalarni erta aniqlaş va fuqarolar mablağlarining noqonuniy özlaştirilişining oldini olişga erişiladi.
Şuningdek, banklar va tölov taşkilotlarining mobil ilovalarida SDK modulli antivirus himoyasi ham joriy qilingan. U qurilmadagi potensial xavfli yoki zararli ilovani aniqlaş imkonini beradi.
Agar fuqaro rasmiy bölmagan manbadan zararli APK-fayl örnatgan bölsa, tizim bu xavfni aniqlaydi va foydalanuvçini ogohlantiradi. Zarur hollarda ayrim operatsiyalar vaqtinça çeklanadi. Foydalanuvçiga zararli faylni öçiriş böyiça körsatma beriladi. Xavf bartaraf etilgandan söng mobil ilovadan foydalaniş tiklanadi.
2026-yilning birinçi yarmida TOP-10 tijorat bankida antivirus tizimi orqali çeklangan va tozalangan akkauntlar soni ham qayd etildi.
Ipak Yöli Bankda 991 179 ta akkaunt çeklangan va 57 326 tasi tozalangan. OFBda 93 117 ta akkaunt çeklangan, tozalangan akkauntlar qayd etilmagan. Agrobankda 55 955 ta akkaunt çeklangan va 30 997 tasi tozalangan. Apex Bankda bu körsatkiçlar mos ravişda 30 506 va 24 997 tani taşkil etgan.
TBC Bankda 29 154 ta akkaunt çeklangan va 18 181 tasi tozalangan. Infin Bankda 23 707 ta akkauntning har ikki körsatkiçi ham 23 707 tani taşkil etgan. SQBda 13 544 ta akkaunt çeklangan va şunçasi tozalangan.
MKBda 11 285 ta akkaunt çeklangan va 9 575 tasi tozalangan. Tenge Bankda 6 914 ta akkaunt çeklangan, tozalangan akkauntlar qayd etilmagan. Open Bankda esa 5 998 ta akkaunt çeklangan va 4 859 tasi tozalangan.
Qolgan banklarda 25 877 ta akkaunt çeklangan, 1 820 849 ta akkaunt esa tozalangan.
Umuman olganda, moliyaviy sektorda kiberxavfsizlikni ta’minlaş faqat bitta tizim yoki çora bilan çeklanmaydi. Fuqaroning murojaatidan boşlab, kiberxavfni aniqlaş, şubhali sessiya va tranzaksiyalarni bloklaş, zararli dasturlarni aniqlaş hamda moliyaviy taşkilotlar örtasida axborot almaşişgaça bölgan jarayonlar qamrab olingan.
Bu tizimlarning asosiy maqsadi — fuqarolar mablağlarini himoya qiliş, firibgarlik va kiberhujumlarni barvaqt aniqlaş hamda ularning moliyaviy sektorga ta’sirini minimallaştiriş.
Brifingni rasmiy Youtube sahifamiz orqali körişingiz mumkin.
